Jeszcze kilkanaście lat temu pytanie o zmiany klimatu w Alpach mogło brzmieć jak temat przede wszystkim dla naukowców. Dzisiaj coraz częściej zadają je narciarze, właściciele hoteli, operatorzy wyciągów i mieszkańcy górskich dolin. Czy śnieg rzeczywiście pojawia się później? Dlaczego niektóre zimy są bardzo śnieżne, skoro klimat się ociepla? Czy za kilkadziesiąt lat nadal będziemy jeździć na nartach w Val di Fiemme, Kronplatz, Livigno czy Cervinii? Najprostsza odpowiedź brzmi: Alpy nie przestaną być zimowymi górami, ale sposób, w jaki funkcjonuje w nich zima, już się zmienia. Nie oznacza to końca narciarstwa – znacznie bardziej prawdopodobne jest, że coraz większe znaczenie będą miały wysokość ośrodka, termin wyjazdu, ekspozycja stoków, możliwości naśnieżania oraz sposób zarządzania całym regionem. Aby zrozumieć, dokąd zmierzają włoskie góry, trzeba zacząć od temperatury.

Temperatura – czy Alpy naprawdę są coraz cieplejsze?

Tak, choć nie oznacza to, że każda kolejna zima musi być cieplejsza od poprzedniej. Dane Europejskiej Agencji Środowiska pokazują, że Europa ociepla się szybciej niż średnia globalna – średnia temperatura nad europejskimi obszarami lądowymi w ostatniej dekadzie była o około 2,2°C wyższa niż w okresie przedindustrialnym, a rok 2025 należał przy tym do dwóch najcieplejszych w europejskich pomiarach. W górach ma to szczególne znaczenie: różnica jednego czy dwóch stopni może decydować o tym, czy podczas opadu w dolinie zobaczymy śnieg, mokry śnieg czy deszcz, a także czy istniejąca pokrywa śnieżna utrzyma się przez kolejne dni. Dlatego niewielka z pozoru zmiana średniej temperatury może mieć bardzo duże konsekwencje dla zimowego krajobrazu.

Jedna śnieżna zima nie przeczy zmianie klimatu

To jedno z najważniejszych rozróżnień. Pogoda mówi nam, co dzieje się dzisiaj, w tym tygodniu albo podczas konkretnego sezonu, natomiast klimat opisuje tendencje obserwowane przez dziesięciolecia. Dlatego bardzo śnieżny styczeń nie oznacza, że ocieplenie się zatrzymało, podobnie jak jeden wyjątkowo ciepły grudzień nie pozwala stwierdzić, że za kilka lat nie będzie można jeździć na nartach. W Alpach nadal będą występowały zimy z dużymi opadami – zmienia się natomiast prawdopodobieństwo określonych warunków oraz długość okresu, podczas którego śnieg może pozostawać na ziemi.

Śnieg – zmiana jest bardziej skomplikowana niż „będzie go mniej”

W rozmowach o klimacie często pojawia się bardzo proste zdanie: „w Alpach będzie mniej śniegu”. Rzeczywistość jest bardziej złożona. Europejska Agencja Środowiska wskazuje, że zarówno roczne opady śniegu, jak i zasięg pokrywy śnieżnej generalnie spadają w Europie, szczególnie na niższych wysokościach, jednocześnie lokalne różnice pozostają bardzo duże.Wysoko w górach podczas chłodnego frontu nadal może spaść ogromna ilość śniegu. Problem pojawia się przede wszystkim na granicy temperatury, przy której deszcz zamienia się w śnieg – jeśli jest cieplej, ta granica przesuwa się wyżej.

Deszcz w dolinie, śnieg na szczycie

Wyobraźmy sobie typowy alpejski front. Na wysokości 2200 metrów intensywnie pada śnieg, na 1600 metrach mamy mokry śnieg, a na 1000 metrach pada deszcz. Dla wysoko położonych tras może to oznaczać bardzo dobre warunki, dla dolnej części ośrodka – zupełnie inną sytuację. Właśnie dlatego w przyszłości sama informacja o wysokości górnej stacji nie wystarczy – coraz ważniejsze może być to, na jakiej wysokości znajduje się większość tras i dokąd można realnie zjechać na nartach.

Śnieg może pojawiać się później i znikać wcześniej

IPCC wskazuje, że długość zalegania oraz głębokość pokrywy śnieżnej w Alpach zmniejszały się już od drugiej połowy XX wieku, a zmiany są szczególnie istotne w niżej położonych regionach. Dla narciarza ważny jest nie tylko całkowity opad podczas zimy – znaczenie ma także jego rozłożenie. Duży opad w połowie stycznia może zapewnić świetne warunki przez wiele tygodni, ale jeżeli grudzień jest ciepły, a wiosna rozpoczyna się wcześnie, cały sezon może być krótszy nawet przy bardzo śnieżnym środku zimy.

Wysokość – 1000, 2000 i 3000 metrów to trzy różne światy

Im cieplejszy klimat, tym większą rolę odgrywa wysokość. Na 1000 metrów sytuacja może wyglądać zupełnie inaczej niż na 2000, a jeszcze inaczej jest w rejonach sięgających 3000 metrów. Dlatego w przyszłości wysokość może stać się jednym z podstawowych kryteriów wyboru regionu narciarskiego – nie tylko podczas marcowego wyjazdu, również w grudniu.

Wysoko położone ośrodki mogą zyskać przewagę

Regiony takie jak Livigno czy Cervinia naturalnie pojawiają się w dyskusji o przyszłości narciarstwa – ich dużym atutem jest właśnie położenie. Nie czyni ich to odpornymi na zmiany klimatu, ale może oznaczać większą szansę na utrzymywanie warunków zimowych podczas cieplejszych okresów. Inaczej wygląda sytuacja niżej położonych stacji, szczególnie jeżeli większość ich tras znajduje się na wysokości, na której temperatura coraz częściej oscyluje wokół zera. W przyszłości różnica między ośrodkami może więc dotyczyć nie tego, czy mają śnieg, ale jak długo są w stanie utrzymać stabilną pokrywę na większości tras.

Dolomity pokazują, że sama wysokość nie jest wszystkim

Wysokość jest ważna, ale nie jest jedynym elementem układanki – znaczenie mają również ekspozycja stoku, ukształtowanie terenu, sposób przygotowania tras i możliwości technicznego naśnieżania. Dlatego region położony nieco niżej może radzić sobie bardzo dobrze dzięki odpowiednio zaprojektowanej infrastrukturze. W takich miejscach jak Val di Fiemme czy Kronplatz przyszłość narciarstwa będzie zależała nie tylko od temperatury, lecz również od technologii i sposobu gospodarowania śniegiem.

Lodowce – najbardziej widoczny termometr Alp

Jeżeli zmiany pokrywy śnieżnej bywają trudne do zauważenia podczas pojedynczego urlopu, sytuacja lodowców jest znacznie bardziej czytelna. Lodowiec pozostawia po sobie ślady – można porównywać jego zasięg na dawnych zdjęciach, mapach i współczesnych fotografiach, a zmiana jest widoczna gołym okiem. Copernicus podaje, że w 2024 roku wszystkie regiony lodowcowe Europy straciły netto masę lodu. W Alpach przeciętna utrata grubości lodu wyniosła około 1,2 metra, rok wcześniej było to około 2,4 metra, a w wyjątkowo trudnym 2022 roku około 3,6 metra. To nie są różnice, które można wytłumaczyć jednym ciepłym tygodniem.

Co znikające lodowce oznaczają dla gór?

Lodowiec nie jest tylko atrakcją turystyczną – jest elementem całego górskiego systemu. Zmiany dotyczą przepływu wody, krajobrazu, stabilności części terenów wysokogórskich oraz warunków na trasach wspinaczkowych. IPCC zwraca również uwagę na degradację wiecznej zmarzliny, która w wysokich partiach Alp może wpływać na stabilność skał i infrastruktury. Dla przeciętnego narciarza nie są to zmiany widoczne podczas każdego pobytu, ale dla osób zarządzających wysokogórską infrastrukturą mogą mieć coraz większe znaczenie.

Wpływ na narciarstwo – czy sezon będzie krótszy?

W wielu niżej położonych miejscach jest to realny scenariusz. Nie oznacza to jednak jednoczesnego skrócenia sezonu we wszystkich Alpach – na dużej wysokości nadal mogą występować bardzo dobre warunki. W niższych częściach sezon może częściej zależeć od kilku okresów chłodnej pogody umożliwiających przygotowanie tras. Może więc powstać jeszcze większa różnica pomiędzy środkiem zimy a jej początkiem i końcem – styczeń i luty pozostaną najbardziej naturalną częścią zimowego sezonu, znacznie bardziej interesujące będzie to, co wydarzy się w grudniu i pod koniec marca.

Czy najpopularniejsze tygodnie staną się jeszcze popularniejsze?

Jeżeli okres najbardziej stabilnych warunków będzie się koncentrował w mniejszej liczbie tygodni, może pojawić się kolejna konsekwencja – więcej osób będzie chciało jeździć w tym samym czasie, co oznacza większą presję na hotele, wyciągi i restauracje. Dla ośrodków problemem przyszłości może więc być nie tylko zapewnienie śniegu – równie ważne stanie się sprawne obsłużenie dużej liczby turystów w najlepszych tygodniach sezonu. To zwiększa znaczenie nowoczesnych gondoli, skibusów oraz systemów pozwalających lepiej rozprowadzać ruch po całym regionie.

Naśnieżanie – jeden z najważniejszych sposobów adaptacji

Nowoczesne ośrodki od dawna nie czekają biernie na naturalne opady. Naśnieżanie stało się integralną częścią przygotowania sezonu – pozwala zbudować podstawową warstwę śniegu na kluczowych trasach i utrzymywać ją w okresach bez opadów. Dzięki temu narciarstwo jest dziś znacznie mniej zależne od jednego śnieżnego frontu niż kilkadziesiąt lat temu. To jednak nie oznacza całkowitej niezależności od pogody.

Armatka śnieżna również potrzebuje zimy

Śniegu technicznego nie można produkować równie efektywnie przy dowolnej temperaturze – znaczenie ma połączenie temperatury i wilgotności. Jeżeli okresy odpowiednio chłodnej pogody stają się rzadsze, maleje również czas dostępny do przygotowania tras. IPCC wskazuje, że do połowy XXI wieku wysokość zapewniająca odpowiednią niezawodność naśnieżania w Alpach może przesunąć się w górę o około 200–300 metrów, zależnie od scenariusza klimatycznego. To ważna informacja – technologia pozwala ograniczyć skutki cieplejszych zim, ale nie usuwa fizycznych ograniczeń temperatury.

Przyszłość nie musi oznaczać więcej śniegu technicznego

Najbardziej interesujący rozwój technologii może polegać nie na instalowaniu coraz większej liczby urządzeń, lecz na dokładniejszym gospodarowaniu śniegiem. Czujniki mogą mierzyć jego grubość na poszczególnych fragmentach trasy, a ratrak może wiedzieć, że w jednym miejscu znajduje się zbyt dużo śniegu, a kilkadziesiąt metrów dalej trzeba go uzupełnić. System naśnieżania może pracować tylko tam, gdzie rzeczywiście jest potrzebny, a do tego dochodzą dokładniejsze prognozy temperatury i wilgotności. W przyszłości przewagę może mieć nie ośrodek produkujący najwięcej śniegu, ale ten, który najlepiej wykorzystuje każdą jego tonę.

Więcej technologii oznacza również większe koszty

Nowe wyciągi, zbiorniki wodne, systemy naśnieżania, energia i utrzymanie infrastruktury kosztują. Dlatego zmiany klimatu mogą szczególnie mocno dotknąć małe ośrodki położone nisko. IPCC zwraca uwagę, że rosnąca zależność od naśnieżania może zwiększać koszty i obciążenia związane z wodą oraz energią, a dla części małych stacji może stanowić problem ekonomiczny.Duży region ma większe możliwości inwestowania i może przenosić ruch pomiędzy różnymi terenami, mała stacja posiadająca kilka nisko położonych tras ma znacznie mniej możliwości.

Czy część małych ośrodków zmieni swoje przeznaczenie?

To bardzo możliwe, choć nie musi oznaczać całkowitego zamknięcia. Ośrodek, który kiedyś funkcjonował przede wszystkim od grudnia do marca, może stopniowo stawać się całorocznym centrum aktywności. Zimą nadal będą pojawiały się narty, jeśli pozwolą na to warunki, a poza zimą – rowery, trekking, parki linowe, wydarzenia sportowe i rodzinne atrakcje. W takim modelu brak śniegu przez kilka dodatkowych tygodni nie oznacza już utraty całej części przychodów.

Ośrodek narciarski przyszłości nie będzie tylko ośrodkiem narciarskim

Już dzisiaj w wielu włoskich regionach widać tę zmianę. Gondole działające zimą przewożą latem pieszych turystów i rowerzystów, schroniska obsługują gości przez większą część roku, a powstają trasy rowerowe, ścieżki edukacyjne, punkty widokowe i atrakcje rodzinne. Z perspektywy regionu jest to naturalne zabezpieczenie – jeżeli zimowy sezon stanie się mniej przewidywalny, przychody nie mogą zależeć wyłącznie od jednego rodzaju turystyki.

Całoroczna turystyka może być jednym z największych zwycięzców zmian

Paradoksalnie cieplejszy klimat może w niektórych okresach zwiększyć zainteresowanie górami. Podczas fali upałów w dużych miastach czy nad południowymi wybrzeżami znacznie chłodniejsze alpejskie doliny stają się atrakcyjną alternatywą. IPCC wskazuje, że wyższe temperatury na niższych wysokościach mogą zwiększać zainteresowanie letnim wypoczynkiem w niektórych europejskich regionach górskich. Dla włoskich Alp może to oznaczać dalsze przesunięcie od modelu „zima = sezon, lato = dodatek” do modelu „cztery pory roku = cztery różne powody, żeby przyjechać”.

Latem rower, jesienią trekking, zimą narty

Dla turysty taka zmiana może być bardzo atrakcyjna. Region poznany podczas zimowych ferii można odwiedzić ponownie w czerwcu – trasę narciarską, po której w styczniu zjeżdżaliśmy na nartach, kilka miesięcy później można oglądać z roweru albo podczas spaceru. Jesienią dochodzą kolory lasów, spokojniejsze miejscowości i pierwsze śniegi wysoko w górach. Alpy przestają więc być miejscem jednego wyjazdu w roku – stają się kierunkiem, do którego można wracać w różnych sezonach.

Czy narciarstwo we włoskich Alpach jest zagrożone?

To zależy od tego, co rozumiemy przez „narciarstwo we włoskich Alpach”. Jeżeli oczekujemy, że każdy ośrodek będzie przez kolejne dziesięciolecia funkcjonował dokładnie tak samo jak dzisiaj, odpowiedź brzmi: prawdopodobnie nie. Zmiany już trwają – niektóre niżej położone tereny będą miały coraz większe problemy, naśnieżanie będzie wymagało coraz lepszego zarządzania, wysoko położone regiony mogą zyskać przewagę, a terminy sezonu mogą się zmieniać. Ale jeśli pytanie brzmi: czy w przyszłości nadal będziemy jeździć na nartach we włoskich Alpach? Odpowiedź jest znacznie prostsza. Tak.

Alpy się zmieniają, ale nie przestają być Alpami

W dyskusji o klimacie łatwo przejść z jednej skrajności w drugą – albo udawać, że nic się nie dzieje, albo zakładać, że za chwilę wszystkie alpejskie stoki będą zielone. Dane pokazują znacznie ciekawszy obraz: Europa staje się cieplejsza, pokrywa śnieżna, szczególnie na niższych wysokościach, jest pod presją, lodowce tracą masę, a długość sezonu śnieżnego się zmienia.Jednocześnie ośrodki się adaptują – inwestują w technologię, lepiej zarządzają śniegiem, modernizują wyciągi i rozwijają ofertę poza zimą.

Za 20 czy 30 lat wyjazd w Alpy może więc wyglądać trochę inaczej. Być może częściej będziemy sprawdzać wysokość ośrodka przed rezerwacją. Być może grudniowy wyjazd będzie wymagał dokładniejszego wyboru regionu. Być może część miejsc, które dzisiaj nazywamy ośrodkami narciarskimi, stanie się całorocznymi górskimi kurortami. Jedno jednak pozostanie bez zmian – będziemy przyjeżdżać tutaj dla gór. Zimą dla śniegu i pierwszego porannego zjazdu. Latem dla szlaków. Jesienią dla kolorów. A zmieniający się klimat sprawi przede wszystkim, że jeszcze uważniej będziemy obserwować, jak te góry funkcjonują i jak szybko potrafią się zmieniać.

FAQ – klimat i przyszłość włoskich Alp

1. Czy Alpy naprawdę stają się coraz cieplejsze?

Tak. Długoterminowe pomiary pokazują wyraźny wzrost temperatur w Europie. Nie oznacza to jednak, że każda kolejna zima będzie cieplejsza od poprzedniej. Nadal mogą występować bardzo zimne i śnieżne sezony, ponieważ pogoda zmienia się z roku na rok. Liczy się długoterminowy trend.

2. Czy we włoskich Alpach będzie coraz mniej śniegu?

Największe zmiany przewidywane są na niższych wysokościach. Tam okres zalegania śniegu może się skracać, a część zimowych opadów coraz częściej może występować w postaci deszczu. Wysoko położone obszary pozostają bardziej odporne, dlatego wysokość będzie coraz ważniejszym czynnikiem przy wyborze regionu narciarskiego.

3. Czy zmiany klimatu oznaczają koniec narciarstwa w Alpach?

Nie. Bardziej prawdopodobne jest przesuwanie się najlepszych warunków wyżej oraz wzrost różnic pomiędzy poszczególnymi ośrodkami. Regiony położone wysoko i posiadające nowoczesną infrastrukturę mogą nadal oferować długie sezony, podczas gdy niżej położone stacje będą musiały mocniej się dostosowywać.

4. Czy sztuczne naśnieżanie rozwiąże problem cieplejszych zim?

Naśnieżanie jest bardzo ważnym narzędziem, ale nie może całkowicie uniezależnić ośrodka od pogody. Do efektywnej produkcji śniegu potrzebne są odpowiednie warunki temperatury i wilgotności. W cieplejszym klimacie okresy umożliwiające naśnieżanie mogą być krótsze, szczególnie na mniejszych wysokościach.

5. Czy w przyszłości nadal warto będzie jeździć we włoskie góry?

Tak – i prawdopodobnie coraz częściej nie tylko zimą. Włoskie Alpy i Dolomity rozwijają turystykę pieszą, rowerową, gastronomię, wellness i atrakcje rodzinne. Zmiana klimatu może przyspieszyć przechodzenie ośrodków z modelu opartego głównie na nartach do modelu całorocznego, w którym zima pozostaje bardzo ważna, ale nie jest jedynym sezonem.